Hartelijke dank voor uw bijdrage


Auteur:
Dr. Lex Wunderink
 
In samenwerking met :  



lettergrootte: A  A  A
Wat is schizofrenie?

De term schizofrenie is bedacht door een van de grondleggers van de psychiatrie, Eugen Bleuler (1908). Het woord stamt af van het Griekse schizein (splijten) en phrèn (gevoel, verstand).
Je zou schizofrenie dus kunnen vertalen als 'gespleten geest', maar misschien zijn door deze benaming juist misverstanden ontstaan die bijvoorbeeld worden verwoord in 'bij schizofrenie heb je een gespleten geest', of 'dan heb je een dubbele persoonlijkheid'. Men bedoelde daarmee echter de splijting tussen gevoel en verstand, die bij schizofrenie dikwijls niet meer nauw verbonden zijn, maar los van elkaar geraakt. Daarnaast doelde men ook op het gegeven dat bij schizofrenie innerlijke tegenstrijdigheden in de gedachtegang niet als tegenstrijdig worden ervaren. Er is dan sprake van een eigenaardige stoornis van het logisch denkvermogen, die echter niets met domheid te maken heeft.
Ook over de oorzaken van schizofrenie bestaan veel onjuiste veronderstellingen. Zowel familieleden als patiënten hebben vaak het idee dat de ziekte wordt veroorzaakt door emotioneel moeilijk te verwerken of schokkende gebeurtenissen in de jeugd, door een hersenschudding of klap op het hoofd, of door bijzonderheden in de opvoeding, zoals overbezorgdheid van de moeder en te veel betutteling. In vroeger tijden, en vooral in andere culturen ook nu nog, wordt de ziekte gezien als het werk van kwade geesten of duivels die bezit nemen van het slachtoffer. Ook andere verklaringen worden soms met overtuiging aangehangen, zoals overgevoeligheid voor chemische stoffen in de voeding of in het milieu.
Voor al dit soort verklaringen bestaat geen enkele wetenschappelijke aanwijzing. Schizofrenie is een ziekte van de hersenen, waarvan de oorzaak nog grotendeels onbekend is. De hersenen zijn het orgaan waarin ons gevoelsleven, onze wil, ons denken, waarnemen en begrijpen van de wereld en onszelf, zich afspelen. Ook het maken van plannen, het sturen van onze handelingen, het regelen van onze beweeglijkheid en activiteit, en het oplossen van problemen, zijn taken van de hersenen. Al deze functies moeten dan ook nog in de juiste samenhang worden uitgevoerd. Bij schizofrenie kunnen een of meer van deze functies en hun onderlinge samenhang in meerdere of mindere mate verstoord zijn.

Vóórkomen van schizofrenie
Meestal doet de ziekte schizofrenie zich voor het eerst voor op jongvolwassen leeftijd, tussen de 15 en 35 jaar, vaker bij mannen dan bij vrouwen in een verhouding van ongeveer 3 staat tot 2. De gemiddelde leeftijd waarop schizofrenie voor het eerst optreedt, is 25 jaar. Bij mannen openbaart de ziekte zich gemiddeld enkele jaren eerder dan bij vrouwen. In sommige gevallen kan schizofrenie ook beginnen op jongere of oudere leeftijd (vanaf ±10 jaar tot ±60 jaar).
Schizofrenie is een ziekte die vaker voorkomt dan de meeste mensen denken. Ongeveer 1 op de 100 mensen krijgt schizo-frenie. Het aantal nieuwe gevallen per jaar bedraagt ongeveer 2 per 10.000 inwoners tussen 15 en 55 jaar. Voor heel Nederland betekent dat bijna 2000 nieuwe gevallen per jaar. Naar een voorzichtige schatting lijden in ons land zo'n 100.000 mensen aan schizofrenie.
Het merendeel van de mensen met schizofrenie krijgt te maken met een of enkele opnames in een psychiatrisch ziekenhuis, en kan met enige hulp grotendeels zelfstandig in de maatschappij leven. Een steeds kleiner aantal slaagt daar niet goed in en krijgt te maken met een langdurige opname. Een onbekend maar te groot aantal schizofreniepatiënten leidt een marginaal of zwervend bestaan en er is ook een relatief grote groep patiënten die geen geregeld contact met de hulpverlening heeft. Dit wijst op een gebrekkige aansluiting van de hulpverlening op de behoeften van de patiënten. Er is wat dit betreft nog veel te verbeteren.

Psychose en psychotische episode
Mensen met schizofrenie hebben van tijd tot tijd bijzondere ervaringen. Dat kunnen waanideeën zijn, onwaarschijnlijke of vreemde denkbeelden die niet stroken met de werkelijkheid, of hallucinaties; dat zijn fictieve gewaarwordingen zoals het horen van stemmen, het hebben van visioenen of zeer ongewone gevoelens in het lichaam. Deze verschijnselen van schizofrenie komen zo levensecht over, dat de patiënt meestal niet kan geloven dat het om een bijzondere toestand van de hersenen gaat, die deze zinsbegoochelingen teweegbrengt.
De geestestoestand waarin iemand verkeert die bovengenoemde ervaringen heeft, wordt een psychose genoemd. De daarbij behorende verschijnselen heten psychotische verschijnselen, en een periode waarin deze verschijnselen optreden, wordt aangeduid als een psychotische episode. Het vermoeden dat iemand zou kunnen lijden aan schizofrenie ontstaat meestal bij de eerste psychotische episode.
De eerste psychose gaat meestal na verloop van tijd voorbij, of wordt minder hevig. In ruim de helft van de gevallen treedt er binnen twee jaar weer een psychotische episode op. Bij ongeveer een derde duurt het langer voor er een tweede psychose optreedt, en bij ongeveer 20% blijft het bij de eerste psychose. De terugkerende psychotische episoden of opflakkeringen die de ziekte vaak kenmerken worden met een Engels woord relapses genoemd. Sommige mensen maken veel van zulke relapses mee. De tijd die nodig is om te herstellen na een relapse kan erg lang zijn. Vaak blijven er tussen de psychotische episoden problemen bestaan. Dit kunnen zwakke psychotische verschijnselen zijn, maar ook andere verschijnselen, zoals zich niet goed kunnen concentreren, het dagelijks leven niet goed kunnen aanpakken, minder energie hebben. De verschijnselen die overblijven na de laatste doorgemaakte psychotische episode noemen we restverschijnselen.

Voortekenen
Bij veel mensen met schizofrenie zijn er enige tijd voor hun eerste psychose al voortekenen van de ziekte te zien geweest. Soms is dat al in de puberteit, zo rond het dertiende jaar, maar soms ook pas enkele weken of maanden voor de eerste psychose. De voortekenen kunnen zijn: terugtrekking uit contact met anderen, schuw gedrag, een beperkte of haperende communicatie, een buitensporige voorliefde voor magische denkbeelden en mystiek, paranormale of religieuze onderwerpen, een verwarde gedachtegang, concentratieproblemen, en dalende schoolprestaties. De eerste gedachte van de omgeving, ook van hulpverleners, is vaak dat het gewone problemen zijn die bij de leeftijd passen, zoals onzekerheid, niet goed in je vel zitten, moeite om zelfstandig te worden. Vaak lijken de eerste problemen op andere psychische aandoeningen, zoals een eet-, angst- of dwangstoornis of een depressie. De voortekenen van schizofrenie worden daarom nogal eens voor iets anders aangezien. Het is soms ook niet mogelijk deze voortekenen te onderscheiden van andere aandoeningen. Op dit moment wordt veel onderzoek gedaan naar vroegtijdige herkenning van voortekenen, omdat het belangrijk is de behandeling zo vroeg mogelijk te starten.

Oorzaak
Nog steeds is niet bekend wat de oorzaak van schizofrenie is en hoe de merkwaardige verschijnselen van de ziekte totstandkomen. Toch is er de laatste jaren veel ontdekt over de achtergronden van schizofrenie en de bijbehorende verschijnselen. We komen steeds meer te weten over de manier waarop de hersenen werken, en hoe bij schizofrenie de werking van de hersenen verstoord kan zijn. Schizofrenie is een ziekte die waarschijnlijk al voor de geboorte ontstaat. Onderzoekers vermoeden dat schizofrenie berust op een ontwikkelingsstoornis van de hersenen, die waarschijnlijk al tijdens de eerste maanden van de zwangerschap optreedt. Deze ontwikkelingsstoornis is voor een deel erfelijk bepaald. Maar daarnaast dragen andere, niet-erfelijke oorzaken aan het ontstaan van de ziekte bij. Over de aard van deze omgevingsinvloeden is niets met zekerheid bekend. Waarschijnlijk zijn gebeurtenissen en omstandigheden rond de geboorte of in het latere leven wel van invloed op het ontstaan van de ziekte, maar die invloed is niet groot en kan niet als oorzaak worden gezien. Verder is het eigenaardig dat een ziekte die al voor de geboorte zou zijn ontstaan, meestal pas op jongvolwassen leeftijd duidelijke problemen veroorzaakt en dan pas wordt herkend. Er zijn aanwijzingen dat dit te maken heeft met de rijping van de hersenen. De ontwikkeling van de hersenen gaat tot op volwassen leeftijd door. Sommige rijpingsprocessen, waarbij bepaalde delen van de hersenen hun uiteindelijke functie krijgen, vinden pas laat, rond het twintigste levensjaar plaats. Men veronderstelt dat als gevolg van een vroege ontwikkelingsstoornis bepaalde onderdelen van de hersenen niet goed voorbereid zijn op de taak die ze later moeten gaan vervullen. Op jongvolwassen leeftijd blijkt dan pas dat bepaalde onderdelen van het brein hun taak niet aankunnen. De eisen die aan de hersenen worden gesteld om het hoofd te bieden aan allerlei opgaven die met het volwassen worden te maken hebben, zijn op die leeftijd ook nog extra zwaar. Dat zou verklaren waarom een stoornis van de ontwikkeling van de hersenen die heel vroeg in het leven is ontstaan, pas veel later tot uiting komt.

Behandeling
Schizofrenie is een ziekte die nooit helemaal overgaat. Soms kan het bij een eenmalige psychotische episode blijven, maar kunnen restverschijnselen hinderlijk zijn. In andere gevallen zijn er meermalen psychotische episoden, en is het moeilijk een stabiele situatie te bereiken. Toch kan ook in die gevallen de ziekte uiteindelijk tot rust komen. Daarbij hangt er veel af van een goede behandeling met medicijnen. Op geneesmiddelengebied is er de laatste jaren veel ontdekt. Er zijn geneesmiddelen die een deel van de verschijnselen van schizofrenie verminderen en soms kunnen zij bepaalde verschijnselen zelfs helemaal laten verdwijnen. Geneesmiddelen tegen schizofrenie en psychose heten antipsychotica. De moderne geneesmiddelen tegen schizofrenie worden wegens hun andere werkingsmechanismen atypische antipsychotica genoemd. Deze nieuwe geneesmiddelen zijn minstens zo effectief, en hebben minder bijwerkingen. Het belang van medicijnen wordt vaak onderschat. Hoe eerder de psychose met medicijnen is bestreden, hoe beter de vooruitzichten. Wanneer de psychotische episode nog voortduurt, en de verschijnselen slechts gedeeltelijk verdwijnen, wordt in het algemeen aangeraden zo lang door te gaan met de medicijnen als nodig is om verder herstel te bevorderen, verergering tegen te gaan en terugval te voorkomen. In sommige gevallen blijven verschijnselen aanwezig, en zal medicatie noodzakelijk blijven. Maar ook wanneer de psychotische episode voorbij is, is het belangrijk nog enige tijd met medicijnen door te gaan om terugval te voorkomen. Dat heet onderhoudsbehandeling. Hoe lang de onderhoudsbehandeling moet duren, hangt van verschillende factoren af. Wanneer er al meer dan één episode is opgetreden wordt aangeraden langdurig door te gaan en niet te stoppen. Men vermoedt namelijk dat terugval een risico inhoudt op restverschijnselen en handicaps.
Na een eerste psychose hangt het ervan af of het herstel goed is verlopen. Ook hier geldt dat als er slechts een gedeeltelijk herstel of een terugval optreedt, doorgaan met medicijnen zonder twijfel het beste alternatief is. Na volledig herstel moet de onderhoudsbehandeling een half jaar worden voortgezet. Ook daarna beperkt het doorgaan met medicijnen het terugvalrisico met de helft (bij deze groep patiënten is dat dan ongeveer 14% per jaar). Als het terugvalrisico kan worden afgedekt door tijdige signalering, dus wanneer de behandelend arts een oogje in het zeil kan houden en de patiënt bereid is op tijd aan de bel te trekken als het misgaat, kan men ook proberen te stoppen. Bij deze stabiel herstelde patiënten is de kans dat dit lukt zonder terugval gedurende de eerste 18 maanden ongeveer 20%. Wanneer het lukt om te stoppen, is dat niet alleen psychologisch van belang, maar ook om het risico van bijwerkingen te voorkomen. En wanneer een terugval optreedt, weet men in elk geval zeker dat men de medicatie niet voor niets gebruikt.
Zonder overleg stoppen met medicijnen is begrijpelijk, maar daarom niet minder gevaarlijk. Veel mensen willen om goede redenen wel eens stoppen met hun medicijnen: uit tegenzin om iets in te nemen of vanwege de bijwerkingen. Vaak is er wel een mouw aan te passen, bijvoorbeeld door een ander geneesmiddel of dosisvermindering. Maar als je wil stoppen, heb je je psychiater juist meer nodig, omdat het risico op terugval is dan minstens tweemaal zo groot is. De moderne medicijnen tegen schizofrenie hebben overigens andere bijwerkingen dan de ouderwetse geneesmiddelen. Hierdoor is het aantal mensen dat met de medicijnen wil stoppen, wel iets afgenomen.
Naast medicatie hebben mensen met schizofrenie ook baat bij andere behandelvormen. De belangrijkste behandelvormen waarvan de gunstig effecten bewezen zijn, zijn cognitieve gedragstherapie bij verschijnselen die niet verdwijnen met medicijnen, en psychoeducatie (voorlichting), ook voor familieleden. Verder is het organiseren van een samenhangende zorg onder de regie van een team van hulpverleners die ook actief voor mensen blijven zorgen als die afhaken uit de zorg, van groot belang. Deze vorm van hulpverlening staat bekend onder de naam Assertive Community Treatment (act). Zo'n team is goed op de hoogte van de hele situatie waarin iemand verkeert, en alle nodige hulp is daar te krijgen, van een opname tot thuiszorg. Ook is de hulp gericht op problemen in het dagelijks leven, zoals bijvoorbeeld in het geval van een ruzie met de huisbaas of een drugsverslaafde vriend. Vaak zijn kleinere gebeurtenissen de oorzaak van terugval in een psychotische episode. Op dat moment moet je ergens terechtkunnen, zonder dat je je hele leven opnieuw moet vertellen aan een onbekende hulpverlener.

Drugs verergeren het probleem
Drugs worden veel gebruikt door schizofreniepatiënten. Dit heeft te maken met de leegte en de verveling die zij als gevolg van de ziekte ervaren. Tijdens gebruik van drugs voelen zij zich weer even wat beter. Het is echter bekend dat drugs de verschijnselen van schizofrenie, zoals waanideeën en stemmen, kunnen versterken. Misschien is het zelfs zo dat drugsgebruik bij mensen met een kwetsbaarheid voor schizofrenie de eerste psychose kan losmaken. Dat zou vooral voor cannabis, maar ook voor speed en cocaïne kunnen gelden. Omdat jonge mannen meer cannabis gebruiken dan jonge vrouwen, wordt wel eens gedacht dat dit de oorzaak is van het feit dat schizofrenie vaker voorkomt bij mannen dan bij vrouwen. Gebruik van cannabis en andere drugs wordt daarom dringend afgeraden, zeker aan mensen die psychotisch zijn geweest. Het antipsychoticum waarmee bij mensen met schizofrenie die verslaafd zijn aan drugs vaak de beste resultaten worden geboekt, is het middel clozapine (Leponex).

Ingrijpende gevolgen
De mensen die schizofrenie krijgen, zijn meestal jong. De eerste psychose trekt vaak een streep door hun toekomstplannen. Dikwijls blijkt het afmaken van school of studie, het opbouwen van een relatie, het functioneren op het werk een onmogelijke opgave. Om gezondheidsredenen wordt dikwijls van opleiding of werkkring veranderd. Schizofrenie is een belangrijke oorzaak van arbeidsongeschiktheid. De meeste mensen met schizofrenie ervaren wel enige moeilijkheden in het dagelijks leven. In dit verband spreken we over sociale beperkingen. Deze beperkingen kunnen betrekking hebben op de verzorging van zichzelf, sociale contacten en relaties, werk en vrijetijdsbesteding. De mate waarin men beperkingen ondervindt, verschilt van persoon tot persoon. Schizofrenie is een ingrijpende ziekte, die veel schade berokkent aan de mensen die aan de ziekte lijden. Ook voor familieleden betekent schizofrenie bij een gezinslid een zware belasting, zowel op emotioneel vlak als op het vlak van de extra zorg die nodig is, en de moeite die het helaas nog maar al te vaak kost om goede professionele zorg te krijgen. De directe kosten die de ziekte veroorzaakt, de medische kosten, en de indirecte kosten, vooral door het wegvallen van arbeidsproductiviteit, betekenen een aanzienlijke belasting voor de samenleving als geheel. Het voorkómen van onnodig leed door een goede en snel reagerende hulpverlening met oog voor de behoeften en wensen van de patiënten én familieleden, is daarom een belangrijke maatschappelijke opdracht voor de geestelijke gezondheidszorg. Deze instellingen worden zich hiervan de laatste jaren meer bewust, mede door de toegenomen mondigheid van patiënten en familieleden, die zich hebben georganiseerd in verenigingen als Anoiksis (patiënten) en Ypsilon (familieleden).




verder




Doorgaan met schizofrenie


Schizofrenie wordt vaak in verband gebracht met ‘een gespleten brein’ of een ‘dubbele persoonlijkheid’. De oorzaak wordt vaak gezocht in jeugd en opvoeding. Dit zijn allemaal misverstanden: schizofrenie is een hersenziekte. Ook over psychosen is men vaak onvoldoende geïnformeerd.

Auteur(s) : dr. A. Wunderink
Prijs : € 16,95
ISBN : 9789021548852