Hartelijke dank voor uw bijdrage


Auteur:
Dr. Lex Wunderink
 
In samenwerking met :  



lettergrootte: A  A  A
De symptomen van schizofrenie

De verschijnselen van ziekten worden symptomen genoemd. Ook de ziekte schizofrenie wordt gekenmerkt door symptomen. Al sinds de begindagen van de psychiatrie, ongeveer een eeuw geleden, is men op zoek naar kenmerkende symptomen waaraan de ziekte schizofrenie te herkennen zou zijn.

Kenmerkende symptomen
Het liefst zou men symptomen kennen die wel bij schizofrenie, maar verder bij geen enkele andere ziekte voorkomen. Als zo'n symptoom bekend zou zijn, zou daaraan met zekerheid de diagnose schizofrenie verbonden worden. Helaas is er niet één zo'n kenmerkend symptoom bekend. Het is ook niet waarschijnlijk dat er zo'n symptoom bestaat. Alle verschijnselen die bij schizofrenie kunnen optreden, komen ook bij andere psychische aandoeningen voor. Dat heeft te maken met het gegeven dat schizofrenie niet een eenvoudige ziekte is met één bepaalde uitingsvorm en een vast beloop.
Veeleer is er sprake van wisselende en variabele symptomen binnen een bepaald spectrum: we noemen dat het schizofrene spectrum. Psychische aandoeningen die veel symptomen gemeen hebben met schizofrenie noemen we daarom schizofrene-spectrumstoornissen.
De manier waarop bij schizofrenie de verschillende soorten verschijnselen optreden gedurende bepaalde periodes, en dan weer verdwijnen om plaats te maken voor andere, kun je misschien het best vergelijken met het weer. Het weertype op een bepaalde dag, bijvoorbeeld zwaar bewolkt met regenbuien, hangt af van het samenspel van allerlei meteorologische factoren: de luchtdruk, de luchtvochtigheid, de temperatuur, enzovoort. Afhankelijk van het klimaat zijn er verschillende soorten weer mogelijk. Bij ons zeeklimaat bijvoorbeeld, is er zelden tropische hitte of strenge vorst, maar allerlei gematigde weertypen komen wel veel voor: bewolkt, regenachtig, af en toe zonnig, enzovoort. Het weerbeeld verandert per dag en gaat over in een ander weerbeeld, maar beweegt zich steeds binnen de grenzen van het klimaat.
De relatie van het klimaat tot de verschillende weertypen is vergelijkbaar met de relatie van het schizofrene spectrum tot de verschillende symptoomgroepen die bij schizofrenie voorkomen. Bij schizofrenie kun je ook allerlei 'weertypen', dus combinaties van verschijnselen, aantreffen, die ook in elkaar kunnen overlopen. Net zoals we bij het weer de meteorologische factoren moeten kennen om het weerbeeld te begrijpen, moeten we ook bij schizofrenie de achtergronden van de verschillende symptomen kennen om de uiteindelijke toestand van de patiënt, de symptomen die er op dat moment zijn, te begrijpen. Van de achtergronden van de symptomen van schizofrenie weten we op dit moment nog niet voldoende om het optreden van de symptomen precies te begrijpen of zelfs te voorspellen. Wel wordt langzamerhand duidelijk hoe de symptomen te maken kunnen hebben met de manier waarop de hersenen werken en wat er hierin mis kan gaan.
Symptoomdimensies
Duidelijk is dat er bij schizofrenie symptomen zijn te onderscheiden die bij elkaar horen. Deze groepen van symptomen komen veelvuldig voor, maar in wisselende combinaties en in meerdere of mindere mate van ernst. Een andere naam voor zo'n groep symptomen is symptoomdimensie. De gedachte is dat deze symptoomdimensies ieder op een andere manier in de hersenen worden veroorzaakt.
Op dit moment worden bij schizofrenie vijf symptoomdimensies onderscheiden.
Positieve symptomen worden ook wel psychotische verschijnselen genoemd, omdat ze optreden tijdens een psychose. Vaak worden ook de desorganisatiesymptomen tot de psychotische verschijnselen gerekend.
De manische en depressieve symptomen worden samen affectieve symptomen genoemd. Dat zijn symptomen die samenhangen met een depressieve of opgewonden manische stemming.
Affectieve symptomen zijn niet kenmerkend voor schizofrenie, en komen ook vaak afzonderlijk, zonder één van de eerste drie dimensies voor: bij de depressieve stoornis en de bipolaire (vroeger manisch-depressieve) stoornis. Bij onderzoek kan de mate waarin deze vijf symptoomdimensies aanwezig zijn, worden vastgesteld.

Positieve symptomen of realiteitsvertekening
Positieve symptomen zijn symptomen die opvallen door hun aanwezigheid. Deze symptomen treden alleen op tijdens een psychose. 'Positief' wil in dit verband dus niet zeggen dat het hier om goede of gunstige symptomen gaat. Het betekent dat deze symptomen duidelijk aanwezig zijn. Omdat deze symptomen te maken hebben met een vertekende ervaring van de werkelijkheid, spreken we in dit verband ook wel van realiteitsvertekening.
Hallucinaties
Hallucinaties zijn zintuiglijke waarnemingen zonder dat deze worden opgewekt door een daarmee overeenkomende prikkel. Er zijn vele soorten hallucinaties: van alle zintuigen en soms zelfs van combinaties daarvan.
Bij auditieve of akoestische hallucinaties neemt de patiënt geluiden, gefluister of stemmen waar. Iemand zit alleen in een kamer en hoort zijn naam roepen. Of een huisvrouw kan haar werk nauwelijks doen want twee stemmen leveren voortdurend commentaar op alles wat zij doet. Een student hoort een stem die hem op het examen opdracht geeft op te staan en weg te lopen. Hij moet er gehoor aan geven. Een alleenwonende jonge vrouw hoort twee, soms drie stemmen die over haar praten: 'Wat een rotwijf, ze kan er niets van, ze zal het wel niet lang meer maken.' Zij is er uitgeput en wanhopig van geraakt.
De geluiden of stemmen kunnen van buiten komen, en gehoord worden met de oren, maar ook in het hoofd zitten. Meestal horen mensen vooral stemmen wanneer ze alleen zijn. Maar ook in gezelschap treden soms stemmen op. De patiënt kan een stem uit het eigen lichaam horen komen, bijvoorbeeld uit de borst of uit de schouder. Soms gaat het om enkele woorden of korte zinnetjes, soms om hele verhalen die voortdurend verder gaan. De stem kan direct tegen de persoon praten (in de jij-vorm), maar ook over de persoon (in de hij- of zij-vorm). De stem kan commentaar geven, maar ook opdrachten. Wat de stemmen zeggen, is meestal erg negatief, maar er zijn uitzonderingen van mensen die ook bemoedigende stemmen horen. Sommige mensen praten onwillekeurig hardop terug tegen de stemmen, soms verwensingen uitroepend. Op het eerste gezicht onverwachte gelaatsuitdrukkingen en gebaren kunnen soms verklaard worden als reactie op het horen van stemmen. Overigens ervaren ook mensen die niet psychotisch zijn soms hallucinaties. Deze zijn dan echter niet storend bij het dagelijkse doen en laten en duren maar heel kort.
Visuele hallucinaties komen veel minder voor bij schizofrenie, en wel vaker bij psychosen door drugs of lichamelijke ziekten (koortsende ziekten, epilepsie). Het kan gaan om het zien van vormloze lichtschijnselen, schaduwen of vlekken, maar ook om gestalten, voorwerpen of dieren. Wanneer het om hele scènes gaat, vinden er ook vaak meerdere zintuiglijke gewaarwordingen tegelijkertijd plaats: er is niet alleen beeld maar ook geluid en soms zijn er nog andere ervaringen. We spreken dan van dissociatieve hallucinaties.
Olfactorische hallucinaties of reukhallucinaties zijn hallucinaties van een geur, meestal stank: een gas, een lijkenlucht, rottingsgeur, enzovoort. Vaak is er een waanidee met deze hallucinaties verbonden over de oorsprong van deze geur, bijvoorbeeld de waan dat het gas onder de deur naar binnen komt. Brandlucht en andere geuren kunnen ook geroken worden bij bepaalde vormen van epilepsie.
Tactiele hallucinaties zijn hallucinaties van de tastzintuigen. Men voelt beestjes over het lichaam lopen, een tik op de schouder, een windvlaag langs de wangen. Ook hierbij komen vaak waanideeën voor, wellicht ter verklaring van de gevoelens: een parasietenwaan, een waan over geesten in huis, enzovoort.
Haptische of coenesthetische hallucinaties zijn gewaarwordingen aan of in het lichaam van veelal zeer merkwaardige aard. Men voelt bijvoorbeeld dat men door onzichtbare handen wordt beetgepakt en weggeduwd, een kronkelende slang in de buik, torren die zich een weg door de ingewanden knagen, dat de hersenen als taaie vloeistof langs de rug naar de voeten zakken, een slagschip dat aan de rug vastzit, of de buik voelt als een open mandje waar je van alles in kunt gooien. Haptische hallucinaties komen haast alleen bij schizofrenie voor. Zij liggen eigenlijk in het grensgebied tussen hallucinaties en wanen.
Wanen
Wanen zijn overtuigingen die niet stroken met de werkelijkheid, maar waaraan toch hardnekkig vastgehouden wordt. Nu is soms moeilijk vast te stellen of een bepaalde overtuiging, hoe onwaarschijnlijk ook, onjuist is. De wanen zijn daarom verdeeld in niet-bizarre wanen en bizarre wanen.
Niet-bizarre wanen zijn wanen die in principe waar kunnen zijn, ook al is dat heel onwaarschijnlijk; zij behoren tot de mogelijkheden. Hiertoe rekenen we bijvoorbeeld een vergiftigingswaan. Een vrouw meent door haar man, die een vriendin heeft, vergiftigd te worden. Een ander voorbeeld is een jaloersheidswaan. Een 64-jarige man is overtuigd van de ontrouw van zijn echtgenote en meent dat zij tijdens het boodschappen doen afspraakjes heeft met de chef van de supermarkt. Hoe zij ook haar best doet hem ervan te overtuigen dat dit een vreemde veronderstelling is, gezien het feit dat zij deze man nog nooit persoonlijk gesproken heeft, het lijkt wel of hij alleen maar meer van zijn idee overtuigd raakt.
Bizarre wanen worden zo genoemd omdat deze wanen onmogelijk waar kunnen zijn. Een 35-jarige alleenwonende man vertelt dat hij via gedachte-uitzending in contact staat met een wijsgeer in India die hem aan het testen is, om hem daarna in te wijden in een bijzonder soort van kennis. Een andere man weet zeker dat hij dag en nacht in de gaten wordt gehouden via een satellietverbinding. Dat gebeurt door een aantal mensen die in een complot zitten om hem te dwarsbomen. De satellietontvanger is tijdens een operatie in zijn lichaam geplaatst, waardoor hij op afstand wordt bestuurd en gevolgd. Een 44-jarige huisvrouw heeft via de televisie contact met de nieuwslezer, die haar ook nakijkt als zij van de ene naar de andere kant in de huiskamer loopt. Hij kan al haar gedachten lezen. Zij durft daarom nergens meer aan te denken. Een andere vrouw draagt in haar huis een hoedje van zilverpapier om stralen van de bovenburen af te schermen.
Soms is het onderscheid tussen een niet-bizarre en een bizarre waan moeilijk te maken, vooral bij mensen uit andere landen en culturen, waar men andere dingen mogelijk acht. Maar ook bij mensen uit onze cultuur blijkt het soms moeilijk: een jongeman sloopt zijn hele plafond eruit om de microfoons te vinden die er verstopt zouden zijn, en ook de elektrische bedrading trekt hij uit de muren. Dit is nog geen bizarre waan; maar wel hetgeen hij later vertelt over zijn gedachten die worden beïnvloed door stralen uit de elektriciteitsleidingen. In tegenstelling tot bizarre wanen komen niet-bizarre wanen ook veel voor bij mensen zonder schizofrenie. Dat kan zijn in het kader van een andere psychische stoornis, zoals een depressie, maar ook in geïsoleerde vorm, dus zonder andere verschijnselen. In het laatste geval spreekt men van een waanstoornis. Wanen kunnen ook een functie hebben voor degene die de waan heeft: wanen scheppen soms duidelijkheid in een anders onbegrijpelijke wereld. Misschien kan dat soms wel bijdragen aan de hardnekkigheid van wanen, die zich vrijwel nooit door tegenstrijdige informatie laten corrigeren. Wanen worden niet alleen ingedeeld in 'niet-bizar' en 'bizar', maar ook onderscheiden naar hun onderwerp of karakter. De belangrijkste soorten wanen worden hierna besproken.
- Betrekkingswanen
Betrekkingswanen komen veelvuldig voor. Een betrekkingswaan is de vaste overtuiging dat een bepaalde toevallige gebeurtenis in de buitenwereld op jou betrekking heeft. Bijvoorbeeld dat er op de radio of in de krant boodschappen worden doorgegeven die speciaal voor jou bedoeld zijn. De tekst van een liedje is speciaal voor jou geschreven. Er worden gecodeerde boodschappen voor je doorgegeven. Bijvoorbeeld door de kleur van voorbijrijdende auto's of de letters op nummerborden. Die hebben dan een speciale betekenis. De voorloper van een betrekkingswaan is het betrekkingsidee. Betrekkingsideeën komen bij iedereen wel eens voor, vooral als je je onzeker voelt. Je hebt dan bijvoorbeeld sterk de indruk dat iedereen op je let, dat je bekeken wordt. Of dat iemand zijn neus ophaalt om zijn minachting te doen blijken. Je weet dan echter nog wel dat dat niet werkelijk zo is.
- Paranoïde wanen
Een paranoïde waan is een overtuiging die gebaseerd is op achterdocht. Dat kan een achtervolgingswaan zijn, waarbij de persoon meent door de geheime dienst te worden bespioneerd, of een complotwaan, waarbij bekende of onbekende personen tegen de persoon in kwestie samenspannen om hem of haar kwaad te doen. Andere soorten paranoïde wanen zijn de vergiftigingswaan en de jaloersheidswaan. Sommige paranoïde wanen zijn sterk uitgewerkt, waarbij allerlei details en gebeurtenissen die ook werkelijk hebben plaatsgevonden erin worden verwerkt, maar wel met een andere betekenis, in het kader van een samenzwering of een complot. Er is dan vaak geen speld tussen te krijgen, en men spreekt dan wel van een hermetisch gesloten waansysteem.
- Beïnvloedings- en controlewanen
Beïnvloedings- en controlewanen zijn wanen die bij schizofrenie nogal eens voorkomen. Bij deze wanen meent de persoon letterlijk en heel direct onder invloed te staan van een vreemde macht of kracht. De eigen wil is overgenomen door deze hogere macht, die maakt dat je je een robot voelt. De eigen geest is niet meer een privédomein, maar ligt open voor de buitenwereld. Men ervaart dat de gedachten door anderen worden gelezen, of worden uitgezonden zodat iedereen ze kent. Soms hebben mensen de ervaring dat hun gedachten luid uitgesproken worden, zodat iedereen ze kan horen. Soms worden vreemde gedachten geïmplanteerd of de eigen gedachten juist onttrokken aan de geest. Gedachten kunnen plotseling worden onderbroken (gedachtestops) of in het hoofd blijven echoën. Een 28-jarige man vertelde eens hoe hij voelde en beleefde dat hij met zijn hersens was aangesloten op een computer, die met zijn gedachten kon doen wat hij wilde. Hij was een willoos voorwerp geworden en zijn gehele leven stond onder regie. Zijn eigen doen en laten werd hierdoor ernstig belemmerd, en zijn eigen gedrag ervoer hij als van buitenaf bestuurd. Deze beïnvloedings- en controlewanen zijn meer belevingen dan uitgewerkte waanideeën: de mensen die dit meemaken, voelen dit heel direct op die manier gebeuren, en behoeven daar niet verder over na te denken. Wanneer je er niet naar vraagt, vergeten zij vaak om het te vertellen.
- Diverse andere wanen
Er is nog een groot aantal andere wanen. Een zwangerschapswaan komt voor bij vrouwen die ervan overtuigd blijven in verwachting te zijn, terwijl het tegendeel is aangetoond. Een erotomane waan of verliefdheidswaan komt ook meestal voor bij vrouwen. De vrouw meent dat een man die zij uit de verte kent, die meestal hoger op de sociale ladder staat en een zeker aanzien geniet, verliefd op haar is, maar dat niet wil toegeven. Hoe meer hij ontkent, hoe meer het de vrouw sterkt in haar overtuiging dat het juist wel waar is. Dit kan in een ware terreur ontaarden, waarbij de vrouw de man jarenlang blijft achtervolgen (stalking).
Een geslachtsziektewaan en andere hypochondere wanen hebben betrekking op de overtuiging aan een ziekte te lijden waarvoor de dokter geen enkele aanwijzing kan vinden (ingebeelde ziekte). Ook wanen over het uiterlijk komen voor. Bijvoorbeeld bij een jonge vrouw die ervan overtuigd is dat haar gelaatstrekken veranderen in die van een aap (dysmorfofobische waan). Dubbelgangerswanen en persoonsmiskenningswanen hebben betrekking op mensen die ervan overtuigd zijn dat hun naasten vervangen zijn door dubbelgangers, of die anderen menen te herkennen in personen op straat.
Bij de geslachtsveranderingswanen voelt iemand zich in het andere geslacht veranderen. Heel bekend zijn de identiteitswanen waarbij men meent een ander zeer hooggeplaatst of beroemd persoon te zijn, een koning of een generaal, Jezus Christus, Napoleon, Gorbatsjov (intussen weer uit de mode), George Bush, de keizer van Ethiopië, Osama Bin Laden, Michael Jackson of Jimi Hendrix. Deze wanen zijn verwant aan de grootheidswanen over buitengewone mogelijkheden, intelligentie, vaardigheden en bovennatuurlijke krachten. Hieronder vallen ook de messiaswaan en de uitvinderswaan. Dergelijke wanen komen ook voor in het kader van een manie bij een bipolaire stoornis. Hun tegenhanger zijn de ondergangs- en schuldwanen. Mensen met deze wanen weten zeker dat zij binnenkort aan de bedelstaf zullen geraken, en zelfs een bankafschrift met een fors positief saldo kan deze personen niet op andere gedachten brengen. Iedereen zal volgens hen in hun ellende worden meegesleept en zij zijn reddeloos verloren. De meest extreme vorm van sombere wanen is de nihilistische waan. Zo iemand denkt dood te zijn, niet meer te kunnen lopen, eten, slapen, terwijl hij of zij dit toch voortdurend doet. Deze wanen komen meestal voor in het kader van een ernstige depressie of bipolaire stoornis.
Waanwaarnemingen en waanstemming
De laatste groep positieve symptomen zijn de waanwaarnemingen en de waanstemming. Deze categorie is een beetje in onbruik geraakt omdat het heel moeilijk is de verschijnselen op een betrouwbare manier vast te stellen. Toch kunnen zij wel herkenbaar zijn, vooral wanneer je ze zelf hebt meegemaakt of wanneer je degene die een waanwaarneming of waanstemming heeft goed kent, als familielid bijvoorbeeld.
Een waanwaarneming is een plotseling optredend, glashelder inzicht in een gewone alledaagse gebeurtenis of situatie, die daarbij radicaal anders wordt geïnterpreteerd. Bij de eerdergenoemde wanen gaat het meer om een uitgewerkt idee, en bij een waanwaarneming om een bepaalde interpretatie van een gebeurtenis.
Een man ziet bijvoorbeeld de postbode aan de overkant van de straat met een lang puntig voorwerp onder zijn jasje. In een flits weet hij het zeker: het is een vermomde huurmoordenaar die hem in opdracht van de maffia komt vermoorden. In paniek rent hij het huis uit via de achteruitgang en houdt zich drie dagen schuil in een huisje op een volkstuincomplex. Daar wordt hij door de politie, die door zijn moeder is ingeschakeld, aangetroffen in verwilderde toestand. Hij heeft zich verstopt en het huisje dichtgespijkerd. Hij heeft door een kier nog vele donkere gestalten in de struiken gezien die naar hem op zoek waren.
Een andere man vermoedt dat zijn baas fraudeert. Hij is bang dat zijn baas van zijn verdenkingen op de hoogte raakt en hem iets zal aandoen. Dan herkent hij bij thuiskomst plotseling een gecodeerde boodschap in de manier waarop zijn post op de deurmat ligt: het kan niet anders, zijn baas weet ervan en zal niet aarzelen hem te vermoorden. De man neemt hierop een impulsief besluit: hij springt het raam uit. Hij overleeft de val en vertelt later wat er gebeurd is.
Een waanstemming is een meestal kort (enige dagen) durende toestand van gespannen afwachting van de dingen die komen gaan. Alles lijkt anders, vreemd, er is een rare sfeer, soms onwerkelijk, het licht en de geluiden lijken anders. Je voelt dat er wat in de lucht hangt, iets dat binnenkort geopenbaard zal worden, maar je weet nog niet precies wat. Je voelt je opgewonden, tegelijk kalm, je kunt niet slapen maar weet ook niet wat te doen. Je zoekt naar verbanden, en soms krijg je plotseling angstige voorgevoelens. De waanstemming gaat soms vooraf aan een psychotische episode, vooral bij de eerste episoden. Meestal komt aansluitend de psychose met de wanen en hallucinaties.

Desorganisatiesymptomen
Desorganisatiesymptomen zijn symptomen die eveneens tijdens een psychose optreden, maar zij kunnen ook nadat de wanen en hallucinaties zijn verdwenen nog aanwezig zijn. Vóór de eerste psychotische episode kan ook al sprake zijn van deze symptomen. Voor de Zwitserse psychiater Eugen Bleuler was de desorganisatie het primaire symptoom van schizofrenie. Hij noemde het verschijnsel associatiezwakte: de associaties of gedachtesprongen verlopen in het wilde weg en zonder sturing.

Onsamenhangende spraak en formele denkstoornissen
Het belangrijkste symptoom van desorganisatie is de onsamenhangende spraak, ook wel incoherentie genoemd. Indien het een ernstige vorm van desorganisatie betreft, is het praten van de patiënt bijna of helemaal niet meer te begrijpen. Dit komt door het van de hak op de tak springen, een haperende en door elkaar gehaalde zinsbouw, het gebruik van zelfverzonnen woorden, een letterlijk gebruik van beeldspraken en algemene begrippen, het ontbreken van een lijn in het verhaal. Al na een paar minuten denk je dan: 'Waar gaat dit eigenlijk over?'
Bij minder uitgesproken vormen is er sprake van een uitgesproken wijdlopigheid, niet to-the-point kunnen komen. Soms worden antwoorden gegeven die er net naast zijn, dus op zich wel juist, maar geen antwoord op de gestelde vraag. Het woordgebruik kan heel formeel en overdreven deftig zijn, als in gerechtelijke stukken, maar dat gaat dan wel ten koste van de samenhang en begrijpelijkheid. Men kan ook weinig praten, in heel korte zinnetjes van één of twee woorden. Veelvoorkomend zijn steeds terugkerende, ongebruikelijke stopwoordjes, soms zelfverzonnen klanken of kuchjes. Ook kan er sprake zijn van haperende en stokkende, zichzelf telkens herhalende vormen van incoherentie. In een dergelijke situatie verloopt een gesprek soms erg moeizaam. Overigens is het erg belangrijk de samenhang van het spreken te beoordelen terwijl het bewustzijn van de spreker helder is. Er mag dus geen sprake zijn van roesverwekkende middelen, slaperigheid en dergelijke.
Al deze stoornissen van het denkproces, die met taal te maken hebben en zich uiten in het gesproken of geschreven woord, worden ook wel samengevat met de term formele denkstoornissen, als tegenhanger van de inhoudelijke denkstoornissen, de wanen. Denkstoornissen kunnen zich echter ook op een ander terrein dan dat van de taal afspelen, met betrekking tot andere denkprocessen, zoals verderop zal blijken.

Chaotisch gedrag
Desorganisatie in het handelen en de activiteiten, kan een belangrijke oorzaak zijn van problemen in het dagelijks leven. In ernstige gevallen is er in het doen en laten geen lijn te ontdekken. Het handelen is volkomen ongericht, doelloos of inefficiënt.
Dikwijls worden bepaalde verschijnselen van een abnormale beweeglijkheid in één adem genoemd met chaotisch gedrag. Deze motorische verschijnselen worden catatonie genoemd. Er kan dan sprake zijn van geremdheid, verstarde houdingen die soms heel langdurig worden volgehouden of juist van opwinding, en handelingen die eindeloos herhaald worden.
Chaotisch denken en handelen kan weliswaar samenhangen met catatonie, meestal gaat het om het ontbreken van structuur in het denkproces dat de handelingen zou moeten sturen en begeleiden. Net zoals bij onsamenhangende spraak de structuur van de taal is aangetast, kan ook op andere niveaus in het denkproces een hapering optreden. Bij neuropsychologisch testonderzoek is aangetoond dat mensen met schizofrenie moeite kunnen hebben hun handelingen van tevoren te overdenken en een strategie uit te stippelen om hun doel te bereiken.
Ook zijn zij minder goed in staat het materiaal uit het geheugen te organiseren en hierin overzicht te verkrijgen. Mensen met schizofrenie zijn hierdoor vaak niet goed in staat betrekkelijk eenvoudige taken te volbrengen die zij voorheen goed beheersten. De automatische afwikkeling van het denkproces dat aan de meeste dagelijkse handelingen voorafgaat en deze handelingen begeleidt, verloopt niet naar behoren. Slechts ten koste van veel geestelijke inspanning kan men deze taken soms toch nog enigszins volbrengen.
Dat levert veel teleurstelling op in de eigen mogelijkheden en het stemt deze mensen vaak somber dat zij tot zo weinig in staat zijn. Training van vaardigheden kan soms enige uitkomst bieden.

Inadequaat affect of ongepaste emoties
Met inadequaat affect wordt bedoeld dat de emoties en het emotionele gedrag niet aansluiten bij de situatie. Dat kan betekenen dat iemand ongepaste grapjes maakt over ernstige zaken die hem of zijn naasten betreffen, zich onverschillig toont over emotioneel beladen kwesties of zich zonder gêne uitspreekt over zijn intieme liefdesleven zodat anderen daardoor geshockeerd zijn. Of dat iemand zich overdreven opgewonden of flirterig gedraagt, en allerlei houdingen en poses aanneemt die niet bij de situatie passen. Extreem clichématig en karikaturaal gedrag noemen we gemaniëreerd.
Door bovengenoemde gedragingen komen mensen met schizofrenie soms excentriek of vreemd over op anderen. Ook geladen affect (vol opgekropte woede) kan voorkomen zonder klaarblijkelijke aanleiding. Als iemand een stoornis heeft van het affect is het moeilijk om je in die persoon te verplaatsen, iemand krijgt daardoor iets oninvoelbaars, en is moeilijk te peilen. De intuïtie die het mogelijk maakt om elkaar te begrijpen (aan te voelen) zonder alles uit te spreken, laat ons dan in de steek.

Negatieve symptomen of psychomotorische armoede
Negatieve symptomen heten zo omdat daarbij opvalt dat er iets ontbreekt. Gedrag dat je zou verwachten is er niet. De patiënt met negatieve symptomen voelt zich leeg, heeft weinig energie, geen interesse voor de omgeving, en vertoont weinig activiteit. Soms zit de patiënt urenlang doelloos in een stoel, of ligt het grootste deel van de dag in bed. In het contact biedt hij weinig respons, en hij lijkt weinig op de ander gericht.
In dit verband wordt ook wel van psychomotorische armoede gesproken. Psychomotoriek is alle beweeglijkheid die voortvloeit uit een geestesgesteldheid, een stemming. Men spreekt in dit geval van 'armoede' omdat de bewegingen spaarzaam zijn en traag.
Negatieve symptomen zijn berucht omdat er, in elk geval tot voor kort, weinig aan kon worden gedaan. De moderne atypische antipsychotica zijn daar wel iets beter toe in staat, maar nog altijd in geringe mate. Over het algemeen worden de negatieve symptomen niet gerekend tot de symptomen van psychose, in tegenstelling tot de positieve symptomen en desorganisatiesymptomen. De negatieve symptomen vallen meestal pas op wanneer de psychose voorbij of veel minder uitgesproken aanwezig is.
- Vervlakking van de emoties, van het affect
Met vervlakking van de emoties, van het affect wordt bedoeld dat men het gevoel heeft niets belangrijks, niets van betekenis te ervaren. Ook al gebeuren er belangrijke dingen in je leven, het lijkt net of ze zomaar aan je voorbijgaan en je niet beroeren. Schaamtegevoelens nemen af of verdwijnen, zodat mensen zich gênant kunnen gedragen, zonder het zelf in de gaten te hebben. Gevoelens voor schoonheid, het beleven van belangrijke gebeurtenissen in de familie, het lijkt alsof dat onder een grijze deken is gestopt.
- Gebrek aan spontane bewegingen, catatone remming, vertraging
De motoriek is vertraagd, verstild. Er zijn weinig spontane bewegingen en gebaren, de gelaatsuitdrukking vertoont weinig mimiek, de bewegingen verlopen langzamer dan normaal. Een eenmaal ingezette beweging wordt zo snel mogelijk weer beëindigd. Er is slechts beweging na aansporingen. Omdat er sprake is van weinig motoriek, spreekt men dan wel van catatone remming. Vaak is de spraak beperkt tot enkele woorden en korte zinnen. Er is weinig of geen spontane spraak. De intonatie is mat. In een extreme vorm kan iemand uren of zelfs dagenlang roerloos stil zitten zonder iets te zeggen of ergens op te reageren. We spreken dan van een catatone stupor.
- Gebrek aan aandrift, motivatie
Een van de meest hinderlijke verschijnselen van schizofrenie, zowel voor de patiënt als de familie, is het gebrek aan activiteit en dadendrang. Uit onderzoek is gebleken dat de passiviteit van de patiënt de grootste oorzaak is van spanning in gezinnen waarin een van de gezinsleden schizofrenie heeft.
Mensen met schizofrenie nemen minder initiatief. Soms kan dit heel erg zijn, en doet iemand uit zichzelf bijna niets meer. Oppervlakkige toeschouwers denken vaak dat de patiënt lui is, geen zin heeft. Maar gebrek aan aandrift is een verschijnsel dat de meeste mensen met schizofrenie in meerdere of mindere mate ontwikkelen, en waar zij helemaal niets aan kunnen doen. Zij lijden er zelf heel erg onder, en vervelen zich vaak een ongeluk. Toch komt er soms weinig of niets uit hun handen.
Wanneer de omgeving niet langer te veel taken uit handen neemt, kan dat soms de activiteit doen toenemen. Maar men moet wel oppassen dat er geen onverzorgde situatie ontstaat. Voorzichtig stimuleren helpt nog het best, maar wel met mate! Door overmatige stimulatie en overprikkeling kunnen de verschijnselen juist verergeren.
- Gebrek aan interesse en aandacht
Ook de aandacht is bij mensen met schizofrenie vaak sterk verminderd. Men kan het vaak maar heel even volhouden om te luisteren, een gesprek te voeren, of een tv-programma te volgen. Concentratie is moeilijk en kost veel energie. Hierdoor is het vaak moeilijk of onmogelijk een opleiding af te ronden of een baan te behouden. Soms is ook de interesse voor dingen die men vroeger wel leuk vond sterk afgenomen of zelfs helemaal verdwenen. Het is dan heel moeilijk iemand te stimuleren of alleen al zijn aandacht te trekken voor een activiteit. Net als alle andere verschijnselen van schizofrenie, wordt ook dit verschijnsel veroorzaakt door een stoornis in de signaalverwerking in de hersenen, en niet door een gebrek aan inzet van de betrokkene.
- Inactiviteit
Het resultaat van de negatieve symptomen is over de hele linie een grote mate van inactiviteit. Natuurlijk is het aandeel van negatieve symptomen niet bij iedereen met schizofrenie even sterk uitgesproken, maar de meeste mensen met schizofrenie hebben er wel in enige mate mee te kampen. Het is heel belangrijk te begrijpen hoe moeilijk het voor deze mensen toch al is om met de ziekte om te gaan, en niet nog eens boos of geïrriteerd te worden vanwege hun geringe activiteit en bezigheden.

Affectieve symptomen
Tijdens het beloop van schizofrenie komen er meestal van tijd tot tijd affectieve symptomen voor. Hiermee worden symptomen bedoeld die horen bij psychomotorische opwinding of manie, en depressie. Affectieve symptomen moeten niet worden verward met de eerder beschreven stoornissen van het affect. De terminologie in de psychiatrie is nogal eens verwarrend! Deze symptomen vallen enigszins buiten het bestek van dit boek, maar omdat zij zo vaak voorkomen in het kader van schizofrenie, worden ze hier kort besproken.

Manische symptomen of psychomotorische opwinding
Manische symptomen worden gekenmerkt door overdreven expansief, ontremd gedrag, dadendrang, spreekdrang, jagende gedachten, afleidbaarheid, slapeloosheid, grootheidsideeën, kooplust, en ander onverantwoord gedrag dat later soms veel schade blijkt te veroorzaken. Tot deze groep behoren ook de overwegend motorische symptomen van catatone opwinding. Daarbij is sprake van een doelloze motorische opwinding, vaak gepaard gaande met het eindeloos herhalen van handelingen als poetsen, handen wassen, aan- en uitkleden, haar kammen, het verzetten van meubilair. In plaats van manische symptomen spreekt men overigens ook wel van psychomotorische opwinding: de motoriek is als gevolg van de geestesgesteldheid zeer levendig.
De manische patiënt voelt zich vaak kiplekker: er is helemaal niets met hem of haar aan de hand. Het gaat allemaal geweldig, fantastisch en enorm goed. Een manische patiënt is voortdurend druk in de weer, houdt niet op met praten, ratelt maar door in hoog tempo, zodat het bijna niet te volgen is, laat zich niet of nauwelijks onderbreken, wordt door van alles afgeleid, bemoeit zich met alles en iedereen, wekt dikwijls ieders lachlust op met rake maar brutale en soms wat ongepaste opmerkingen over andere mensen en hun eigenaardigheden. Hij of zij gaat nachten door, de hort op, met andere mensen mee, stort zich in ieder avontuur dat zich aandient, pakt alles aan, heeft het idee over buitengewone gaven en kwaliteiten te beschikken, geeft grote sommen geld uit en gaat in op elke gelegenheid tot seksuele avonturen. Hij of zij maakt gedichten bij de vleet, tekeningen en interessante objecten, speelt muziek op flink volume, drinkt alcohol als water, en begint met grootscheepse verbouwingen aan de woning. Koopt grote, snelle auto's, maakt impulsieve verre reizen, is groots in de weer. Na enige tijd ziet de manische persoon er dan ook uit als een verwilderde, vermoeide, en verwaarloosde vagebond.
Dergelijke symptomen komen soms voor tijdens het beloop van schizofrenie, soms tijdens de psychotische episoden, soms daarbuiten, in de tussenliggende perioden. Wanneer de symptomen bijna voortdurend aanwezig zijn, of zelfs de overhand hebben, dan moet er gedacht worden aan een bipolaire stoornis of een schizoaffectieve stoornis. Zie ook het hoofdstuk 'Het stellen van de diagnose'.

Depressieve symptomen
Depressieve symptomen worden onder meer gekenmerkt door remming en vertraging van het denken en handelen, een sombere stemming, geen plezier meer in dingen hebben, gebrek aan eetlust, vermageren, agitatie (ijsberen, handenwringen), energiegebrek en moeheid, besluiteloosheid, zelfmoordgedachten, en een gevoel van waardeloosheid.
Een depressieve patiënt zit voorovergebogen in zijn stoel, met het hoofd in de handen, komt nauwelijks in beweging of ijsbeert urenlang door de kamer, zucht, spreekt langzaam en met gedempte stem, op dezelfde matte toonhoogte, met weinig woorden. Er is weinig mimiek, er zijn bijna geen gebaren en de patiënt heeft een sombere of verdrietige gelaatsuitdrukking. Hij of zij eet weinig, vermagert, heeft vaak last van een droge mond en verstopping, slaapt slecht in, wordt 's morgens vroeg wakker en kan niet meer slapen, en heeft vaak 's morgens een somberder stemming dan 's avonds.
Het is vaak moeilijk deze symptomen te onderscheiden van de negatieve symptomen, die er in sommige opzichten immers erg op lijken. Bij de depressie overheerst echter wel het lijden aan de somberheid, de spanning en agitatie, terwijl bij de negatieve symptomen de leegte, de spanningsloosheid, het gebrek aan activiteit en aan emotie overweegt.

Andere symptomen
Bij schizofrenie kunnen in de loop der tijd, en soms ook al voordat de eerste psychotische episode is opgetreden, allerlei andere psychische problemen en klachten optreden. Sommige van deze klachten blijven langdurig aanwezig, andere verdwijnen weer om soms door andere te worden vervangen.
Angststoornissen komen veel voor, zoals de paniekstoornis (angstaanvallen met veel lichamelijke angstverschijnselen), agorafobie (pleinvrees, angst in gesloten ruimten), sociale fobie (angst voor situaties onder de mensen). Dat geldt ook voor dwangstoornissen, die gepaard gaan met dwanggedachten en dwanghandelingen. Daaronder vallen bijvoorbeeld het steeds moeten denken aan een kwellende voorstelling of een slechte gedachte, voortdurend handen moeten wassen, overdreven bezig moeten zijn met hygiëne en ordelijkheid, en het voortdurend moeten controleren van het gas, de deur, en dergelijke. Verder komen eetstoornissen voor als anorexia (magerzucht) en boulimia (vreetbuien), seksuele stoornissen en niet te vergeten verslavingsstoornissen: afhankelijkheid en misbruik van allerlei middelen.

Invloed van drugs
De meeste drugs verergeren de verschijnselen van schizofrenie. Vooral van cannabis is bekend dat het minder onschuldig is dan veel mensen veronderstellen, en dat het de symptomen van schizofrenie kan versterken. Ook de desorganisatie en negatieve-symptoomdimensie kunnen erdoor versterkt worden. Maar ook cocaïne en amfetamines (speed en XTC, verschillende partydrugs) versterken de psychotische verschijnselen. Amfetaminegebruik kan zelfs bij gezonde mensen een paranoïde psychose veroorzaken die nauwelijks van schizofrenie te onderscheiden is. In Nederland nauwelijks gebruikt is angel dust of PCP (phencyclidine). Dit middel kan een sterk op schizofrenie gelijkend beeld oproepen, met hallucinaties, wanen en negatieve symptomen, en blijvende hersenbeschadiging. Alleen heroïne en andere opiaten hebben geen direct verergerende invloed op de psychotische symptomen. Maar vanwege hun verslavende werking en de ontwrichting van het leven daardoor hebben ook deze middelen een verwoestend effect bij mensen met schizofrenie. Voor opiaten ontstaat bovendien heel snel tolerantie: men heeft steeds meer nodig om hetzelfde effect te bereiken. Hier zijn de ontwenningsverschijnselen, de stress van het verslaafde bestaan, de gevolgen van criminaliteit de grootste boosdoeners. De criminele levenswijze is voor iemand met schizofrenie in het algemeen niet lang vol te houden en leidt tot psychotische episoden, agressief gedrag, contacten met de politie en opname in een psychiatrische kliniek. Ook daar kan het verslavingsgedrag zich voortzetten, met als gevolg uitzetting uit de kliniek en voortzetting van de neerwaartse spiraal. Het spuiten van heroïne heeft natuurlijk nog als extra risico het gevaar van aids en leverontsteking, door gebruik van besmette injectienaalden.
Cocaïne kan zeer agressief gedrag teweegbrengen, zelfs jegens familieleden. Cocaïnebase of crack is wat dit betreft berucht omdat het iedere sociale drempel wegvaagt. Na het roken van de kristallen met behulp van een pijpje, bereikt de stof in enkele seconden de hersenen, waar het een gelukzalig gevoel in gang zet. Maar het is ook weer snel uitgewerkt. Na ongeveer een halfuur moet de verslaafde opnieuw gebruiken, en zo uren achtereen totdat het geld of de dope op is. Daarna heeft de verslaafde er alles voor over om door te blijven gebruiken.
Lsd en andere tripmiddelen zijn zeer schadelijk bij schizofrenie, omdat ook zij de toch al aanwezige psychotische aandoening versterken. Samengevat: drugs zijn bij mensen met schizofrenie nog vele malen schadelijker dan gewoon al het geval is. Ondanks de verergerende invloed op de psychotische symptomen is ongeveer 30% van de mensen met schizofrenie of een andere psychotische stoornis verslaafd aan drugs. Dit heeft vooral te maken met de negatieve symptomen die door deze middelen kortstondig worden verlicht. Mensen die gebukt gaan onder een gevoel van leegte, doelloosheid, onverschilligheid en een gebrek aan emotionele ervaringen, ervaren tijdens druggebruik dan weer kortstondig een prettige emotie, een gevoel van betekenis.




terug verder




Doorgaan met schizofrenie


Schizofrenie wordt vaak in verband gebracht met ‘een gespleten brein’ of een ‘dubbele persoonlijkheid’. De oorzaak wordt vaak gezocht in jeugd en opvoeding. Dit zijn allemaal misverstanden: schizofrenie is een hersenziekte. Ook over psychosen is men vaak onvoldoende geïnformeerd.

Auteur(s) : dr. A. Wunderink
Prijs : € 16,95
ISBN : 9789021548852