Hartelijke dank voor uw bijdrage


Auteur:
redactie spreekuurthuis
 
In samenwerking met :  



Nederlandse Vereniging voor Medische Oncologie


lettergrootte: A  A  A
Omgaan met hormonale therapie

De behandeling van kanker door middel van hormonale therapie heeft ingrijpende gevolgen voor het alledaagse leven. Wat dit voor verschillende aandoeningen inhoudt, zetten we in dit hoofdstuk op een rijtje.

Bijwerkingen en gevolgen van hormonale therapie bij borstkanker
De bijwerkingen en gevolgen van de hormonale behandeling hangen nauw samen met de functie die de geslachtshormonen hadden voordat ze werden geblokkeerd of weggenomen. Maar de eigenschappen of bijwerkingen van het toegediende hormoonpreparaat spelen natuurlijk ook een rol.
De volgende bijwerkingen komen voor:
1. Blijvende gewichtstoename. Als u niet zwaarder wilt worden of wilt afvallen, overleg dan met uw arts.
2. Vervroegde overgang bij de vrouw, met onder meer:
- opvliegers ('raam open, raam dicht', 'trui uit en trui aan');
- minder zin in vrijen hebben (verlies van libido);
- onregelmatige menstruaties;
- wegblijven van de menstruaties;
- minder vochtig worden van de vagina (droog vrijen);
- versnelde botontkalking (osteoporose).
3. Pijn in de gewrichten en/of spieren.
4. Regelmatig blaasinfecties door verminderde blaasfunctie.

Gezonde vrouwen krijgen nogal eens vrouwelijke geslachtshormonen (de pil) voorgeschreven om de hinderlijke gevolgen van de overgang te bestrijden. Artsen raden vrouwen met borstkanker het gebruik van dergelijke vrouwelijke geslachtshormonen af. De toegediende hormonen zouden eventueel achtergebleven tumorcellen weer kunnen laten groeien, waardoor de kans op een tweede borsttumor kan toenemen. In een recent onderzoek, uitgevoerd in Zweden, zijn hiervoor inderdaad aanwijzingen gevonden. Alle hormonale therapievormen bij borstkanker zijn er dan ook op gericht de oestrogeenspiegels te doen dalen of tegen te werken. Het geven van vrouwelijke hormonen, van zowel oestrogenen als progestagenen, is daarom gecontraïndiceerd bij vrouwen met borstkanker in hun voorgeschiedenis.
Wanneer opvliegers en hinderlijke flushes met transpireren een probleem blijven, kan men proberen om hier iets aan te doen met een niet-hormonale therapie. De beste resultaten zijn in dit verband beschreven van een lage dosis van een antidepressivum: venlafaxine 37,5 tot 75 mg per dag. Andere mogelijkheden zijn een lage dosis van het antihypertensivum catapresan (Dixarit) of het anti-epilepticum gabapentine (drie maal daags 300 mg). Het gunstige effect van vitamine E is niet veel groter dan van een placebo.

Bijwerkingen van tamoxifen
Veel vrouwen met borstkanker die een hormonale behandeling krijgen, gebruiken het medicijn tamoxifen. Deze vrouwen kunnen last krijgen van onder meer de volgende bijwerkingen:
* opvliegers;
* moeheid;
* stemmingsveranderingen;
* misselijkheid, vooral aan het begin van de behandeling;
* onregelmatige menstruaties wanneer u nog niet in de overgang bent;
* (tijdelijk) wegblijven van de menstruaties rondom de overgang;
* vaginale afscheiding wanneer u al enige tijd in de overgang bent;
* verhoogde kans op ontstaan van baarmoederkanker bij gebruik van tamoxifen gedurende een aantal jaren (in promillen). De kans op een gunstige reactie van tamoxifen op het niet terugkeren van borstkanker is echter veel groter dan het risico om baarmoederkanker te krijgen;
* een iets verhoogd risico op bloedpropjes in de bloedvaten (trombose en longembolie);
* op langere termijn kan staar ontstaan;
* spierpijnen.

Indien u in de overgang bent, vermindert tamoxifen het risico op botontkalking en hart- en vaatziekten omdat het naast een anti-oestrogeen effect ook een klein beetje een oestrogeen effect heeft. Hierdoor kan ook vaginale afscheiding ontstaan, Tamoxifen is dus geen zuiver anti-oestrogeen.

Bijwerkingen van aromatase-remmers
Als u aromatase-remmers krijgt voorgeschreven, kunt u last krijgen van:
* opvliegers
* transpireren
* stemmingsveranderingen
* moeheid
* spierkrampen
* misselijkheid (bij het starten van de behandeling)
* gewrichtsklachten
* visusstoornissen
* botontkalking

Aromataseremmers verhogen het risico op propjes in de bloedbaan (trombose en longembolie) niet. Evenmin verhogen ze het risico op baarmoederkanker. Tijdens het gebruik van aromataseremmers treden wel vaker fracturen op dan tijdens het gebruik van tamoxifen. Dit komt zeer waarschijnlijk doordat de dichtheid van de botten tijdens de behandeling met een aromataseremmer afneemt, waardoor ook meer osteoporose voorkomt. Sinds kort adviseert men daarom om bij alle patiënten die een aromataseremmer gaan gebruiken een botdichtheidsmeting te laten uitvoeren. Dit onderzoek, een zogenaamde dexa-scan, kan in ieder ziekenhuis worden gedaan en meet de botdichtheid van enkele lendenwervels en de heupen. De uitslag wordt afgezet tegen de normale botdichtheid van een 35-jarige (de T-score) of tegen de normale botdichtheid van iemand van dezelfde leeftijd (de Z-score). Afhankelijk van deze uitslag adviseert men vervolgens om extra vitamine D en kalk in de voeding te gaan gebruiken. Onder een bepaalde grens (T score < -2,5) adviseert de arts om een bisfosfonaat te gaan gebruiken zoals hij dit ook bij osteoporose zou adviseren. Voor iedereen is het natuurlijk verstandig om er een gezonde leefstijl op na te houden: voldoende lichaamsbeweging, normaal lichaamsgewicht, niet roken, niet meer dan 2 eenheden alcohol per dag, voldoende kalk in de voeding.

Bijwerkingen en gevolgen van het gebruik van progestativa bij baarmoederkanker en borstkanker
Afhankelijk van de voorgeschreven dosis progestativa, kunnen de volgende bijwerkingen en gevolgen voorkomen:
* toename van de eetlust;
* toename van uw lichaamsgewicht;
* extra belasting van hart en bloedvaten doordat het lichaam meer vocht vasthoudt;
* bloedpropjes in de bloedvaten (trombose); het risico hierop is iets hoger dan normaal;
* misselijkheid, vooral aan het begin van de behandeling;
* een opgejaagd gevoel.

Bijwerkingen en gevolgen van een (chemische) castratie bij prostaatkanker
Door het beïnvloeden van de hormoonproductie zult u veranderingen in uw seksuele leven ervaren. Testosteron is de 'motor' van de geslachtsdrift en na het wegvallen van testosteron, neemt de zin in vrijen duidelijk af (verlies van libido) en kunt u geen erectie meer krijgen. Hoewel het niet goed te verklaren valt, heeft ongeveer 10% van de mannen geen last van erectiestoornissen. Overige klachten die kunnen optreden, zijn:
* Opvliegers
Het temperatuurcentrum in de hersenen wordt door de hormonale behandeling labiel. Als gevolg daarvan ontstaan sterke variaties in de gevoelstemperatuur. Het ene moment slaan bij wijze van spreken de vlammen eruit (zweten, trui uit, deuren en ramen open, etc.), het volgende moment is alles kil (trui aan, ramen en deuren dicht, etc.). De omgeving van de patiënt heeft nergens last van en kan deze wisselingen amper volgen. In ernstige gevallen kan het tijdelijk toedienen van een steroïdaal hormoon als cyproteronacetaat (een anti-androgeen) in een lage dosis wel eens verlichting brengen.
* Stemmingsveranderingen
Stemmingen kunnen sterk veranderen in bijvoorbeeld neerslachtigheid, vermoeidheid, maar ook in verlies van alertheid. Dergelijke emotionele opvliegers ontstaan in de hersenen door veranderingen in het limbische systeem, vlak bij het temperatuurscentrum. Het genoemde limbische systeem in de hersenen is onder andere verantwoordelijk voor onze emoties. Kunnen de opvliegers al op weinig begrip van de omgeving rekenen, deze emotionele opvliegers stellen de patiënt, maar zeker ook zijn naasten helemaal op de proef, vooral omdat ze vaak zonder aanleiding kunnen optreden ('emotionele incontinentie').
* Gewichtstoename
Door een veranderd metabolisme (verbrandingsprocessen van het lichaam) als gevolg van het wegvallen van testosteron kan het gewicht toenemen. Het resultaat is dat meer vet wordt opgeslagen en het gewicht oploopt (denk bijvoorbeeld maar aan de 'je-weet-wel-kater' uit het stripverhaal van Jan, Jans en de kinderen).
* Botontkalking (osteoporose)
Testosteron is een anabool (opbouwend) steroïdaal geslachtshormoon. Dit hormoon zorgt ervoor dat onder andere spieren en bot in massa/omvang op peil blijven. Zodra testosteron door de castratie verdwijnt, wordt de balans in het bot verstoord en neemt de netto botmassa af, de zogenaamde botontkalking. De botten worden nu minder sterk en dus gevoeliger voor breuken.
* Verlies van spiermassa
Zoals hiervoor beschreven, zorgt testosteron ook voor het intact houden van de spiermassa. Na castratie neemt deze massa af en daarmee ook een stuk uithoudingsvermogen.

Bijwerkingen en gevolgen van het gebruik van anti-hormonen
Hoewel de behandeling plaatsvindt met medicijnen, is een groot aantal bijwerkingen van de hormonale therapie gelijk aan de hierboven beschreven bijwerkingen (gevolgen van de castratie op zich). Daarbij komen eventueel de bijwerkingen van het geneesmiddel zelf, zoals:
* verminderde libido
* opvliegers
* stemmingsveranderingen
* gewichtstoename

Verder kunnen als een gevolg van de bijwerkingen van het middel zelf ook optreden:
* Pijnlijke zwelling van de borsten (gynecomastie), soms zeer uitgesproken. Daarnaast zijn soms ook de tepels overgevoelig. Dergelijke pijnlijke borstklieren kunnen chirurgisch verwijderd worden. Soms worden de borstklieren vóór de behandeling met anti-androgenen met een lage dosis bestraald om gynecomastie te voorkomen;
* Misselijkheid als het gevolg van een bijwerking op het maagdarmstelsel;
* Diarree, die eveneens het gevolg is van een bijwerking op het maagdarmstelsel.

Seksualiteit
Al eerder hebben we geschreven dat de hormonale behandeling grote invloed heeft op het seksleven. Door het onttrekken of blokkeren van het mannelijke geslachtshormoon verdwijnt bij het grootste deel van de mannen de zin in seks, ook wel libido genoemd. Dit libido is de grote drijfveer om tot een goede erectie te komen. Simpel gezegd, zonder libido geen (goede) erecties. Bij die hormonale behandelingen, waar het mannelijke geslachtshormoon ongemoeid blijft (behandeling met anti-hormonen zoals bicalutamide), kan de libido nog langere tijd intact zijn en daarmee ook het vermogen tot erecties. Op termijn verdwijnen echter ook bij deze (erectiesparende) behandeling het vermogen tot erecties. Helaas hebben juist deze middelen als bijwerking borstvorming (gynecomastie).
Na de confrontatie met prostaatkanker is veel anders, ook op seksueel gebied. Het kost tijd om u in te stellen op de nieuwe situatie. Neem de tijd, ook al blijkt u meer tijd nodig te hebben, dan u had verwacht. De behoefte aan lichamelijke warmte en tederheid is belangrijk, ook al heeft u geen behoefte aan seks. Begin pas weer met seksueel contact als u daar zelf aan toe bent.
Praten over kanker is vaak al moeilijk, laat staan over seksuele veranderingen die daaruit voortvloeien. Die veranderingen kunnen zo ingrijpend zijn, dat advies en ondersteuning van anderen nodig zijn om weer tot een bevredigende situatie te komen. Afhankelijk van de aard en ernst van de veranderingen kunt u hulp vragen aan lotgenoten of aan professionele hulpverleners.




terug verder