Hartelijke dank voor uw bijdrage


Auteur:
Dr. Annemiek Nap, Dr. Wim Willemsen en Prof. dr. Thomas D'Hooghe
 
In samenwerking met :  



lettergrootte: A  A  A
Wat is endometriose?

Endometriose is een goedaardige afwijking waarbij de binnenbekleding van de baarmoederholte, het baarmoederslijmvlies of endometrium, ook buiten de baarmoeder aanwezig is. Voor een goed begrip van de verschijnselen van endometriose is enig inzicht in de menstruele cyclus noodzakelijk. Hierna volgt een beknopte uitleg van de verschillende stadia van de menstruele cyclus.

De menstruele cyclus
De menstruele cyclus is erop gericht om een zwangerschap tot stand te brengen. Iedere maand bereidt het lichaam zich daarop voor door een eicel te laten rijpen en het baarmoederslijmvlies te laten groeien. Ontstaat er geen zwangerschap, dan wordt het opgebouwde baarmoederslijmvlies afgestoten, een proces dat we kennen als de menstruatie. In ieder deel van deze cyclus zijn bepaalde vrouwelijke geslachtshormonen actief. Deze hormonen zorgen ervoor dat een vrouw eruitziet als een vrouw, en ze zijn ervoor bedoeld om de voortplanting goed te laten verlopen. De belangrijkste vrouwelijke geslachtshormonen zijn oestrogeen en progesteron.
De menstruele cyclus bestaat uit de opbouwfase, de eisprong, de uitrijpingsfase en de menstruatie.

De opbouwfase
De opbouwfase wordt ook wel folliculaire fase of proliferatiefase genoemd. In de opbouwfase van de cyclus is vooral het hormoon oestrogeen actief. Dit oestrogeen wordt gemaakt door de eierstokken en het zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies gaat groeien (prolifereren). Op deze manier bereidt het baarmoederslijmvlies zich voor op de innesteling van een embryo. Tegelijkertijd ontwikkelt zich in een van de eierstokken een eiblaasje (follikel). In het eiblaasje is een eicel aanwezig, die tijdens de groei van het eiblaasje uitrijpt.

De eisprong
Wanneer het eiblaasje groot genoeg is, vindt de eisprong plaats. De eisprong wordt mogelijk gemaakt door het hormoon lh (luteïniserend hormoon). Dit hormoon zorgt ervoor dat de follikel openbarst. De eicel komt nu vrij. De lege follikel blijft over als het zogenaamde gele lichaam, dat zo wordt genoemd omdat het geel van kleur is wanneer het onder de microscoop bekeken wordt. Dit gele lichaam produceert het hormoon progesteron.
Eenmaal vrij uit de follikel kan de eicel door de eileider op weg gaan naar de baarmoeder. Wanneer de eicel op zijn reis door de eileider een zaadcel tegenkomt, kan er een bevruchting optreden en ontstaat er een embryo. Het embryo moet zich vervolgens gaan innestelen in het baarmoederslijmvlies om verder te kunnen groeien.

De uitrijpingsfase
De volgende fase van de menstruele cyclus is de uitrijpingsfase. Kort na de eisprong stopt het baarmoederslijmvlies met dikker worden. In die periode wordt veel slijm geproduceerd en is het baarmoederslijmvlies gedurende enkele dagen erg geschikt voor het innestelen van een embryo. Dit proces noemen we het uitrijpen van het baarmoederslijmvlies, en het wordt gecoördineerd door het hormoon progesteron. Wanneer geen innesteling plaatsvindt, zorgt een daling van het progesteron er vervolgens voor dat het baarmoederslijmvlies wordt klaargemaakt om te worden afgestoten.

De menstruatie
De laatste fase van de menstruele cyclus is de menstruatie. In deze fase wordt het baarmoederslijmvlies afgestoten. Het afstoten van baarmoederslijmvlies gaat gepaard met vaginaal bloedverlies omdat het meeste baarmoederslijmvlies via de vagina wordt afgestoten. Een klein deel van het afgestoten baarmoederslijmvlies komt niet via de vagina naar buiten, maar vloeit via de eileiders naar de buik en komt terecht in de vrije buikholte. Dit proces noemen we retrograde menstruatie (letterlijk vertaald: teruggaande menstruatie). Na het afstoten van het baarmoederslijmvlies begint de opbouw van het slijmvlies opnieuw.

De menstruele cyclus in kaart gebracht. Op de onderste rij staan de verschillende fasen van de menstruatiecyclus. Daarboven, van onder naar boven: de opbouw en afbraak van het baarmoederslijmvlies, de activiteit van oestrogeen en progesteron, en de ontwikkeling van de eicel (follikel).


Het ontstaan van endometriose
Sinds endometriose voor het eerst in de medische literatuur is beschreven, vinden discussies plaats over hoe deze afwijking nu eigenlijk precies ontstaat. Tot op de dag van vandaag blijven de meningen daarover enigszins verdeeld. De meeste onderzoekers zijn het er echter over eens dat de menstruatie een cruciale rol speelt.
In dit boek gaan we ervan uit dat endometriose ontstaat als gevolg van het terugvloeien van menstruatiebloed via de eileiders naar de buik, dus volgens de retrograde menstruatietheorie. Voor deze theorie is in de loop van de jaren het meeste bewijs gevonden.

Nadat endometriose is ontstaan, blijft het baarmoederslijmvlies dat zich buiten de baarmoeder heeft genesteld, zich hetzelfde gedragen als het baarmoederslijmvlies in de baarmoeder. Dat wil zeggen dat het iedere maand wordt opgebouwd en ook weer wordt afgebroken wanneer er geen zwangerschap optreedt. Bij deze afbraak treedt enig bloedverlies op de plaats van de endometriosehaard op. Het proces is dus hetzelfde als de opbouw en afbraak van baarmoederslijmvlies in de baarmoeder tijdens de menstruele cyclus. Door de lokale activiteit van de endometriosehaarden ontstaan de verschijnselen van endometriose.
We onderscheiden verschillende vormen van endometriose, afhankelijk van de plaats in het lichaam waar die zich bevindt.

Er zijn grofweg drie theorieën die het ontstaan van endometriose proberen te verklaren. De bekendste is de retrograde menstruatietheorie van Sampson (een arts die leefde in het begin van de vorige eeuw).
De meeste wetenschappers zijn aanhangers van deze theorie. De andere twee theorieën kunnen niet alle verschijnselen van endometriose verklaren.

De retrograde menstruatietheorie
De baarmoeder is van binnen bekleed met baarmoederslijmvlies. Tijdens de menstruatie wordt dit slijmvlies afgestoten. Het overgrote deel daarvan wordt via de vagina afgestoten en dit is wat de vrouw herkent als menstruatiebloed.
De meeste deskundigen gaan ervan uit dat een klein deel van het menstruatiebloed via de eileiders in de buikholte terechtkomt. Het afstoten van baarmoederslijmvlies via de eileiders naar de buikholte noemen we retrograde menstruatie. Het is eigenlijk een menstruatie die terug het lichaam in verloopt, en niet zoals de rest van de menstruatie naar beneden via de vagina het lichaam verlaat.
In het menstruatiebloed zit levend en actief weefsel van het baarmoederslijmvlies. Volgens de retrograde menstruatietheorie is het baarmoederslijmvlies daardoor in staat om te overleven in de buikholte. De cellen van het baarmoederslijmvlies, die in de buikholte terechtkomen, kunnen vastkleven op het buikvlies, de eierstokken, blaas of darm. Het aangehechte baarmoederslijmvlies kan vervolgens op die plaatsen gaan ingroeien. Er ontstaan zo kleine haarden waar groepjes cellen van het baarmoederslijmvlies zijn ingegroeid in het buikvlies. Wanneer er voldoende vrouwelijke geslachtshormonen aanwezig zijn, kunnen die haarden in de loop van de tijd groter worden. Er kunnen zich zelfs nieuwe bloedvaatjes gaan ontwikkelen die ervoor zorgen dat de haarden kunnen overleven en nog verder kunnen uitgroeien vanuit de plaats waar ze zich genesteld hebben. Wanneer dit stadium is bereikt, spreken we van endometriose.

Inductietheorie
Een andere theorie voor het ontstaan van endometriose waarin de menstruatie cruciaal is, is de inductietheorie. Sommige onderzoekers denken dat het afgestoten baarmoederslijmvlies dat in de buik terechtkomt, andere cellen in de buik ertoe aanzet om zich te gaan gedragen als cellen van het baarmoederslijmvlies. Vooral de eierstokken zouden gevoelig zijn voor een dergelijke beïnvloeding van deze baarmoederslijmvliescellen. Er zijn wetenschappers die denken dat endometriose op de eierstokken op deze manier ontstaat.

In-situ ontwikkelingstheorie
De laatste theorie over het ontstaan van endometriose gaat ervan uit dat endometriose wordt veroorzaakt door restjes van cellen die aanwezig waren tijdens de ontwikkeling van embryo tot vrouw. Bepaalde cellen in het lichaam zijn alleen aanwezig tijdens de groei van een embryo. Daarna verdwijnen deze cellen weer. Het idee is, dat wanneer restjes van deze embryonale cellen overblijven in de buik, deze restjes kunnen uitgroeien tot baarmoederslijmvliesachtige cellen. Sommige wetenschappers verklaren op deze manier het ontstaan van endometriose heel diep in de buik, in de ruimte tussen de vagina en de darm. Ze baseren hun verklaring op het gegeven dat die embryonale cellen juist in dit deel van de buik actief waren tijdens de ontwikkeling tot vrouw.

Schematische weergave van het ontstaan van endometriose. De witte pijl geeft de richting van het menstruatiebloed aan: het meeste wordt via de vagina afgevoerd, maar een klein deel komt via de eileider in de buik terecht. De grijze pijl geeft de ontwikkeling van stukje baarmoederslijmvlies tot endometriose weer.



Lengtedoorsnede door de buik met de vrouwelijke geslachtsorganen en de plaatsen waar endometriose het vaakst voorkomt.


Peritoneale endometriose
Endometriose zit meestal op het buikvlies. Dit buikvlies, dat we ook wel het peritoneum noemen, bedekt de hele binnenkant van de buik en ligt als een dun laagje over alle organen in de buik heen. Op dit buikvlies heeft endometriose vaak ‘een voorkeur’ voor bepaalde plekken. Zo komt het veel voor op het gedeelte van het buikvlies dat de organen onderin de buik bekleedt zoals de blaas, de baarmoeder, en de ophangbanden van de baarmoeder.
Endometriose op het buikvlies wordt ook peritoneale endometriose genoemd. Het is meestal goed te herkennen bij een kijkoperatie (laparoscopie). Op het buikvlies zijn dan rode, witte of zwarte endometriosehaarden aanwezig en om de haarden heen zitten vaak veel kleine bloedvaatjes. Er kunnen ook een soort blaasjes aanwezig zijn, vesikels genoemd. Rode endometriosehaarden zijn net ontstaan. Ze zijn goed doorbloed en er is vaak wat ontsteking aanwezig. Deze haarden zijn, net als de blaasjes, heel actief. Iedere maand vindt onder invloed van het hormoon oestrogeen opbouw van het baarmoederslijmvlies in deze haarden plaats. Dat kan veel pijn veroorzaken. De zwarte haarden zijn minder actief. Op deze plaats is de endometriose aan het verdwijnen, maar kan er littekenweefsel ontstaan dat intrekkingen of verklevingen veroorzaakt. Deze kunnen ook pijnklachten geven. Witte haarden zijn volledig uitgedoofde, inactieve haarden. Zij geven vaak geen klachten meer. Anderzijds is het niet uitgesloten dat witte of zwarte haarden in bepaalde omstandigheden toch weer actief worden en dan ook weer klachten kunnen geven.
Ovariële endometriose
Endometriose kan ook aanwezig zijn op de eierstokken (de ovaria). Dit kan oppervlakkig zijn, maar vaak komt endometriose voor aan de binnenkant van de eierstokken in de vorm van blaasjes die gevuld zijn met vocht. Zulke blaasjes heten cysten. Endometriosecysten noemen we ook wel chocoladecysten omdat ze gevuld zijn met een donkere vloeistof. Deze vloeistof bestaat uit restjes bloed en ontstekingscellen. Endometriosecysten zijn meestal tussen de twee en drie centimeter groot, maar kunnen ook wel tien centimeter groot worden. Endometriose die gepaard gaat met de vorming van cysten op de eierstokken noemen we ook ovariële endometriose. Deze vorm van endometriose gaat vaak gepaard met vergroeiingen tussen eierstok, eileider en bekkenwand, wat nadelig kan zijn voor de vruchtbaarheid.

De verschijningsvormen van peritoneale endometriose, zoals die tijdens kijkoperaties gezien kunnen worden.



Zwarte endometriosehaarden. Zwarte endometriosehaarden bestaan al wat langer dan rode. Er is vaak wat littekenweefsel in aanwezig.



Witte endometriosehaarden. Deze haarden zijn moeilijk te herkennen tijdens een kijkoperatie. Het zijn uitgedoofde, inactieve haarden die geen klachten meer geven.


Diepe endometriose of endometriose in het septum rectovaginale
Diepe endometriose in de buurt van de darm of van de blaas is zeldzamer dan de peritoneale en de ovariële vorm. Diepe endometriose treffen we diep in de buik aan, in de ruimte tussen de vagina en het laatste stukje van de darm. Dit gebied heet de ruimte van Douglas. Deze ruimte is het onderste deel van de buikholte, dus de diepste plaats in de buik wanneer je rechtop staat. De onderkant van dit gebied heet het septum rectovaginale. Omdat de holte van Douglas de diepste plaats van de buik is, kan het menstruatiebloed dat in de buikholte terecht is gekomen, zich hier ophopen. Wanneer hier endometriose ontstaat, ontwikkelt die zich vaak tot vaste, dikke endometriosehaarden die tegen de darm en/of tegen de vagina aanliggen of daarin doorgroeien. Deze haarden kunnen ervoor zorgen dat de achterwand van de baarmoeder volledig vergroeid raakt met de voorwand van de darm. Deze vorm van endometriose geeft vaak veel pijnklachten aan de organen die er vlakbij liggen, de vagina en de darm. Een gelijksoortige vorm van diepe endometriose kan optreden in de ruimte tussen de blaas en de voorwand van de baarmoeder. Ook hier kan endometriose aanleiding geven tot vorming van knobbeltjes en vergroeiingen, die problemen kunnen veroorzaken voor de functie van de blaas. Soms is het ook mogelijk dat de ureter, de verbindingsbuis tussen blaas en nier, afgeknikt wordt door diepe endometriose in de bekkenwand, waardoor eventueel nierschade kan ontstaan.

Diepe endometriose in het gebied tussen de vagina en de darm, het septum rectovaginale.



Voorkomen van endometriose. De delen van de hersenen waar de hormonen worden geproduceerd die van belang zijn bij endometriose zijn weergegeven. Tevens is de plaats waar inwendige geslachtsorganen aanwezig zijn aangegeven: de baarmoeder, de eileiders en de eierstokken bevinden zich diep onder in de buik. Daaronder ligt de blaas. De roze puntjes geven de plaatsen aan waar endometriose kan voorkomen.


Andere vormen van endometriose
Endometriose waar ook spieren bij betrokken zijn, zoals endometriose in de baarmoederspier wordt ook adenomyose genoemd.
Af en toe bevindt de endometriose zich ook in een litteken na een buikoperatie, of in een knip of scheur na een bevalling. De kans hierop is aanwezig wanneer tijdens de operatie of tijdens de bevalling een klein beetje baarmoederslijmvlies op de plaats van het latere litteken terechtkomt.
In zeer zeldzame gevallen bevindt endometriose zich buiten de buikholte, bijvoorbeeld in de longen. We denken dat zeer kleine deeltjes baarmoederslijmvlies via het bloed versleept kunnen worden en bij een heel klein aantal vrouwen tot endometriose buiten de buikholte kunnen uitgroeien.




terug verder




Endometriose de baas!



Auteur(s) : Annemiek Nap, Bianca De Bie, Thomas DHooghe
Prijs : € 14,95
ISBN : 9789491549731